1. Wprowadzenie

Upłynęło dziesięć lat od fundamentalnej zmiany systemu emerytalnego w Polsce. Reforma powiązała składkę emerytalną z przyszłym świadczeniem, i oprócz części repartycyjnej wprowadziła do systemu część kapitałową. Wprowadzenie II filaru systemu należy ocenić jako jeden z sukcesów przemian ustrojowych w Polsce, rozpoczętych w 1989 roku. Uczestnicy OFE uzyskali informację o swojej przyszłej emeryturze i dzięki temu - motywację do dłuższej pracy i długoterminowego oszczędzania. Dzięki OFE część polskiego systemu emerytalnego stała się bardziej transparentna, a polski rynek kapitałowy jest obecnie jednym z najsilniejszych w Europie Środkowo-Wschodniej. Polska gospodarka zyskała silną giełdę papierów wartościowych – sprawny mechanizm konwersji oszczędności ludności na długoterminowe finansowanie działalności przedsiębiorstw. Krajowe firmy zyskały stabilnego inwestora instytucjonalnego, a uczestnicy OFE możliwość partycypowania w korzyściach wynikających ze wzrostu wartości projektów gospodarczych.

W ramach nowego systemu 37% składki emerytalnej jest przekazywane za pośrednictwem ZUS do otwartych funduszy emerytalnych, zarządzanych przez prywatne podmioty - powszechne towarzystwa emerytalne. PTE dokonują profesjonalnych inwestycji, wykorzystując unikalne możliwości istniejące na polskim rynku kapitałowym. Decyzje inwestycyjne PTE są ściśle reglamentowane przez polskie prawo i nadzorowane przez regulatora - Komisję Nadzoru Finansowego.

Dziesięć lat istnienia filaru kapitałowego umożliwiło dokładną obserwację systemu i jego porównanie do nowoczesnych rozwiązań stosowanych na rynkach rozwiniętych. Od pewnego czasu pojawiają się opinie dotyczące elementów mechanizmu, które wymagają udoskonalenia. Jednym z takich elementów jest brak dostosowania strategii inwestycyjnej OFE do wieku i profilu ryzyka ubezpieczonego. W istniejącej sytuacji zarówno aktywa ludzi młodych, jak i tych tuż przez emeryturą są inwestowane w identyczny sposób. Powoduje to, że ludzie starsi są niepotrzebnie eksponowani na ryzyko, a osobom młodym odbiera się szansę na uczestnictwo we wzroście aktywów na rynku kapitałowym.

Wiele podmiotów zgłosiło już swoje propozycje dostosowania strategicznej alokacji aktywów do wieku ubezpieczonego, tzw. multifunduszy - Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej (MPiPS), Komisja Nadzoru Finansowego (KNF), Izba Gospodarcza Towarzystw Emerytalnych (IGTE) oraz AXA Powszechne Towarzystwo Emerytalne S.A. (AXA PTE S.A.). Proponowane rozwiązania różnią się od siebie - i w celu długoterminowego udoskonalenia działalności OFE warto podjąć wysiłek ich poznania oraz oceny argumentacji stojącej za danym kierunkiem myślenia.

Celem niniejszego referatu jest próba dokonania obiektywnego porównania propozycji wdrożenia modeli multifunduszy promowanych przez zainteresowane ośrodki. Jednocześnie autor postara się zidentyfikować konieczne dodatkowe zmiany, których wprowadzenie jest niezbędne do sprawnego działania systemu. Wartościowanie postulowanych zmian jest zadaniem wyjątkowo trudnym. Dlatego, aby dokonać obiektywizacji porównania, autor przyjął następującą kolejność rozważań: (i) identyfikacja możliwych interesariuszy i beneficjentów zmian, (ii) kryteria oceny propozycji multifunduszy istotne dla beneficjentów systemu, (iii) wprowadzenie do aktualnie dyskutowanych propozycji zmian, (iv) wartościowanie z punktu widzenia beneficjentów zmian.

2. Zidentyfikowane grupy interesów

Szersza perspektywa pokazuje mozaikę interesów grup, których sytuacja może się zmienić po implementacji określonego modelu multifunduszy. Aby uniknąć własnej, subiektywnej perspektywy, warto zapoznać się z poniższym diagramem uwidaczniającym punkt widzenia i cele poszczególnych grup.

Wprowadzenie multifunduszy a potencjalne grupy interesów

Powyższy diagram uwidacznia złożoność oczekiwań. Niestety, interesy poszczególnych grup nie są zbieżne, co może utrudnić osiągnięcie optymalnego długoterminowo kompromisu. Nie ulega wątpliwości, że wprowadzenie multifunduszy powinno przede wszystkim realizować długoterminowe cele obecnie pracujących i odprowadzających składki do OFE - w przyszłości pobierających z nich świadczenia. W drugiej kolejności można się zastanowić nad interesami innych grup. Kryteria oszczędzającego w OFE są kluczem do obiektywnego wartościowania proponowanych modeli multifunduszy.